Nghi lễ rước nước, tế cá trong lễ hội Khai Ấn

 Đền Trần xưa thuộc hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường nay thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình là di tích đã được Bộ văn hóa xếp hạng di tích cấp quốc gia ngày 28/4/1962 tại quyết định số 313/VHQĐ. Đến ngày 27/9/2012 Thủ tướng chính phủ có quyết định số 1419/QĐ-TTg xếp hạng di tích cấp Quốc gia đặc biệt.

Hàng năm tại đền Trần diễn ra hai kỳ lễ hội lớn, đó là lễ hội Khai Ấn đầu xuân và lễ hội truyền thống tháng 8 ÂL giỗ Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Theo các cụ cao niên  làng Tức Mặc thì trước đây ngoài việc tổ chức lễ hội Khai Ấn còn tổ chức nghi lễ rước Nước và tế Cá để tưởng nhớ, tri ân nguồn cội của dòng họ Trần.

Đánh bắt cá trên sông Hàm Rồng

Theo quan niệm xưa “nghinh thủy, tế ngư” (rước nước, tế cá) là nghi thức tâm linh đặc sắc. Nghi lễ rước nước thể hiện tín ngưỡng khuyến nông cầu cho cuộc sống no đủ của bàn dân thiên hạ, nghi lễ tế cá thể hiện tín ngưỡng khuyến ngư, nhớ ơn tổ tiên nhà Trần xuất thân làm nghề chài lưới, cầu cho cuộc sống sinh sôi.

 Lễ rước nước trước đây được tổ chức rất trang trọng vào ngày 15 tháng Giêng. Ngay từ sáng sớm dân làng đã tề tựu đông đủ tại sân đền Trần. Trước đó dân làng chọn một người đàn ông khỏe mạnh, có đạo đức, con cháu đầy đủ, trong năm gia đình không có chuyện buồn phiền gì đại diện dân làng cầm bình đi lấy nước. Người này phải ăn chay, lên đền phụ việc hàng tuần trước ngày mở hội.

 Đoàn rước nước gồm có cờ đi trước, rồi chiêng, trống, độ bát âm, kiệu Thánh với đoàn tế và dân làng cùng đi theo. Từ đền Trần đoàn rước tiến thẳng lên ngã ba sông Hồng (sông Tuần Vường xưa). Tại bến sông, nơi lấy nước dân làng đã bố trí các thuyền được trang trí cờ hoa rực rỡ. Đoàn rước tới nơi, thuyền nhổ neo đưa mọi người ra giữa sông rồi dừng lại làm lễ. Theo nhịp trống, chiêng, những gáo nước trong ở giữa dòng được múc lên, trang trọng đổ vào bình qua vài lần vải đỏ lọc. Khi bình đã đầy nước thì chuyển lên kiệu để trên bờ và đoàn rước theo đường cũ trở về đền Trần. Nước ở bình được múc vào các bát dâng lên các ban thờ và sau đó dân làng bắt đầu tổ chức nghi lễ tế truyền thống.

Đến sáng ngày 16 thì làng tổ chức nghi lễ tế Cá. Cá dùng để tế là cá “Triều đẩu” (cá quả) và cá “Long ngư” (cá chép) được đựng trong các thùng sơn đỏ, mỗi con nặng khoảng 2kg. Cá để tế được nuôi và tuyển chọn, có dáng khỏe mạnh, da bóng đẹp. Họ Trần vốn là một dòng họ sinh sống trên sông nước,làm nghề chài lưới, đánh bắt cá vì vậy vào đầu thời kỳ nhà Trần, các cụ thường lấy tên các loài cá để đặt tên cho con cháu như: Trần Kinh là cá quả, Trần Hấp là cá Trắm, Trần Lý là cá chép, Trần Thừa là cá dưa, Trần Cảnh là cá lành canh...Việc lựa chọn cá chép và cá quả để tế lễ chính là tri ân công ơn tổ tiên, dòng tộc, vương triều Trần. Nghi lễ tế Cá tại đền Trần diễn ra từ sáng đến gần trưa mới xong, sau đó lại rước cá làm lễ phóng sinh tại sông Hồng.

Trải qua năm tháng trong chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược gay go ác liệt. Nhân dân cả nước nói chung, nhân dân tp Nam Định và phường Lộc Vượng nói riêng phải tập trung sức người, sức của chống giặc cứu nước. Lễ nghi truyền thống tại địa phương tuy vẫn được duy trì nhưng trong phạm vi quy mô phải thu hẹp lại. Ngày nay đất nước hoà bình trong điều kiện kinh tế trong nước phát triển, cộng với xu thế hội nhập quốc tế ngày càng lớn,những danh lam thắng cảnh,di tích lịch sử,văn hóa được trùng tu, tôn tạo, những lễ hội truyền thống mang giá trị nhân văn sâu sắc sớm được khôi phục,mở rộng. Thể theo nguyện vọng của nhân dân hương thôn Tức Mặc,quê hương của vương triều Trần và nhu cầu hưởng thụ văn hóa tín ngưỡng tâm linh của du khách thập phương, Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam, Sở Văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Nam Định đã cùng với BQL khu di tích lsvh đền Trần,chùa Tháp,chính quyền và nhân dân phường Lộc Vượng phục dựng nghi lễ rước nước,tế cá. Nghi lễ được phục dựng cơ bản dựa trên những nét truyền thống văn hóa xưa, tuy nhiên có một số thay đổi nhỏ trong công tác tổ chức để phù hợp với điều kiện thực tế ngày nay.

Nghi lễ rước nước, tế cá được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng. Từ 6h sáng đội hình tế lễ tập trung tại đền Cố Trạch (nơi thờ Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn) để thực hiện lễ nghi xin Đức Thánh được thực hiện lễ Rước nước, lễ Tế cá. Đến 7h tổ chức đoàn rước từ đền Cố Trạch đi đến Giếng Rồng. Đi đầu là đội lân, sư, rồng thể hiện uy quyền khai đường, cờ Tổ quốc, cờ Trần, cờ ngũ sắc tung bay trước gió mang ý nghĩa chỉ lối.  Tiếp theo đoàn người đi theo nhịp trống, chiêng trầm hùng, có 14 cụ cao niên mặc lễ phục màu đỏ.Những người mang Kiếm lệnh trước Kiệu Đức Thánh Trần chỉ giáo cho con cháu trở về với tổ tiên nhà Trần. Cỗ Kiệu rước Nước được bài trí  hình ảnh bông hoa sen nở bao quanh chóe nước tượng trưng cho sự tinh khiết, thanh cao. Các cụ cao niên sẽ múc nước từ Giếng Rồng (Long huyệt) sông Hàm Rồng đổ vào chóe nước phủ vải đỏ đặt trên kiệu rồngđể mang về tế tại đền Thiên Trường do đội tế nam quan của hương thôn Tức Mặc thực hiện theo nghi lễ truyền thống.

Nghi lễ tế cá ôn lại truyền thống của tổ tiên nhà Trần là dân chài lưới đánh bắt cá và quê hương của cụ Mục tổ Trần Kinh là người đã cắm sào dừng chân tại vùng đất Tức Mặc để gây dựng nên cơ nghiệp, vì thế tại Giếng Rồng có đôi câu đối :

“Tức Mặc gia cư, từ trọng vọng

Đông A vương phủ, đức lưu quang”

(Đất Tức Mặc dựng nhà đời sau trọng vọng

Vương phủ triều Trần đức sáng mãi còn lưu)

Kiệu thuyền rồng chở cá tế là một biểu tượng sâu sắc về một thời những con thuyền độc mộc của tổ tiên nhà Trần đã đi khắp mọi miền sông nước,vượt biển khơi quăng chài thả lưới mưu sinh. Khi giặc Nguyên mông xâm lược, đoàn thuyền chiến của nhà Trần đã viết nên trang sử Bạch Đằng giang hào hùng. Ngày hôm nay con cháu nhà Trần tái hiện lại thuyền dong buồm ra khơi đánh cá phát triển sản xuất đồng thời bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Đi sau kiệu là đội tế nữ quan,đội xanh tiền, đội hình nhà Bà, các cụ già làng,  nam thanh, nữ tú mặc áo lễ cùng các vị quan khách, đặc biệt nổi bật là đội đánh bắt cá và bảo quản cá với trang phục gần giống ngày xưa và các dụng cụ truyền thống như : thuyền nan,vó, lưới, cần câu, dậm, nơm, giỏ…hăng say thao tác kỹ thuật đánh bắt cá tại hồ Bán Nguyệt theo nhịp trống chiêng thúc giục và tiếng reo hò cổ vũ của rất đông đoàn rước nhân dân địa phương và du khách thập phương

Sau khi hoàn thành nghi lễ lấy nước tại giếng Rồng, nghi thức đánh bắt cá tại hồ bán nguyệt cạnh sông Hàm Rồng cổ, đoàn rước hồi kiệu trở về đền Trần và dâng sớ văn kính cáo trời đất, tiên tổ triều Trần, đức Vua, đức Thánh Trần xin tế lễ dâng nước,dâng cá tại sân đền Thiên Trường.

Sau khi hoàn tất nghi lễ dâng nước, tế cá xong tiếp tục tổ chức đoàn rước chuyển cá ra sông Hồng làm lễ phóng sinh trả cá về với sông dài biển rộng để cá được trường sinh mãi mãi.

Việc phục dựng nghi lễ rước Nước,tế Cá truyền thống có nhiều ý nghĩa nhân văn và lịch sử sâu sắc, là một nét đẹp văn hóa của dân tộc Đại Việt cần trao truyền cho hậu thế góp phần làm phong phú thêm cho lễ hội Khai Ấn đền Trần tp Nam Định ngày nay.

                                                              Vũ Thị Hoàng Lan

                                          Ban quản lý khu di tích phường Nam Định