KHỞI NGUỒN MỘT LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT:

MÚA BÀI BÔNG - NGUY CƠ MAI MỘT VÀ TRÁCH NHIỆM BẢO TỒN MỘT DI SẢN

             LỜI MỞ ĐẦU:

Việt Nam là một quốc gia giàu truyền thống văn hoá với kho tàng di sản văn hoá phi vật thể đa dạng và phong phú, được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử. Trong dòng chảy ấy, mỗi vùng đất lại góp một phần đặc sắc vào bức tranh văn hoá chung của dân tộc. Vùng đất Nam Định xưa nay thuộc tỉnh Ninh Bình - nơi phát tích vương triều Trần - không chỉ nổi tiếng với hệ thống di tích lịch sử dày đặc mà còn là cái nôi lưu giữ nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo. Từ hát chầu văn, ca trù, múa rối nước... đến các lễ hội đền Trần, Phủ Dầy...tất cả tạo nên một không gian văn hoá đặc trưng đậm đà bản sắc vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hát văn ( Hát chầu văn) là loại hình nghệ thuật diễn xướng tâm linh gắn với thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện cho nhân loại. Thường được thực hiện trong các nghi lễ hầu thánh, hầu đồng, trong các nghi lễ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Trung tâm hành lễ và thực hiện chầu văn nổi tiếng nhất là Phủ Dầy ( xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình) gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh. Trong lễ hội Phủ Dầy có lễ rước kiệu Mẫu, lễ Kéo chữ là những hình thức dân gian độc đáo kết tinh giữa tín ngưỡng dân gian, tri thức văn hoá và truyền thống của dân tộc.

 Bên cạnh các di sản ấy còn có điệu múa Bài Bông là một loại hình nghệ thuật dân gian cổ kính, vừa mang dấu ấn của múa cung đình xưa, vừa thấm đẫm màu sắc tín ngưỡng dân gian. Từng được biểu diễn trong các nghi lễ dâng tiến ở đền phủ, múa Bài Bông không chỉ là một tiết mục múa hát đơn thuần mà còn là một nghi thức thiêng liêng thể hiện sự tôn kính với các bậc tổ tiên. Với lời ca trang trọng, điệu múa uyển chuyển, trang phục rực rỡ, múa Bài Bông kết tinh cả yếu tố văn hoá, tâm linh và nghệ thuật truyền thống.

          Tuy nhiên, cùng với sự biến đổi của xã hội hiện nay, nhiều giá trị nghệ thuật cổ truyền như múa Bài Bông đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc nghiên cứu, phục dựng và quảng bá các loại hình nghệ thuật như thế không chỉ nhằm bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc mà còn là cách để Nam Định khẳng định vị thế là vùng đất giàu truyền thống trong bản đồ di sản văn hoá Việt Nam.

          Loạt bài viết sau đây được Tổ Nghiệp vụ văn hoá Ban quản lý khu di tích lich sử-văn hoá đền Trần, chùa tháp - phường Nam Định thực hiện với mong muốn giới thiệu đến người đọc một cách hệ thống và sâu sắc về điệu múa Bài Bông - từ nguồn gốc lịch sử, đặc trưng nghệ thuật cho đến thực trạng và giải pháp bảo tồn. Đây cũng là lời tri ân đối với cha ông - những người đã gìn giữ tinh hoa văn hoá truyền thống và là lời kêu gọi cộng đồng cùng chung tay bảo vệ những giá trị vô giá của di sản văn hoá phi vật thể của dân tộc.

  PHẦN I: KHÁM PHÁ NGUỒN GỐC LỊCH SỬ

MÚA BÀI BÔNG

Múa Bài Bông hay còn gọi là bắt bài bông, là một điệu múa nằm trong hệ thống các bài múa của nghệ thuật ca trù (gồm múa Bỏ Bộ, múa Tứ Linh, múa Bài Bông). Múa bài bông được xem là đỉnh cao của nghệ thuật múa Ca trù. Trong nghệ thuật Ca trù – sự phối hợp tuyệt vời giữa lời ca và giọng hát hòa cùng các nhạc khí: phách, đàn đáy, trống chầu. Điệu múa này thường được sử dụng trong các dịp đại lễ của chốn giáo phường, trong không gian uy nghi ở nơi cửa đình, hát tại các dinh quan, đám khao vọng, chúc thọ là một trong những loại hình dân ca, dân vũ độc đáo của dân tộc trên 700 tuổi, xuất hiện từ thời Trần.

Biểu diễn múa bài bông

Nguồn: Phục hiện một điệu múa cổ (báo Dantri.net) – Hữu Nghị

           Theo các nhà nghiên cứu, múa bài bông xuất hiện từ thời Trần. Theo sách “Việt Nam ca trù biên khảo”, điệu múa này do Trần Quang Khải dựng ra để ca múa trong ngày lễ Thái Bình diên yến do vua Trần Nhân Tông tổ chức sau khi đánh thắng quân xâm lược Mông - Nguyên lần thứ 3. Múa bài bông ra đời với ý nghĩa mừng chiến thắng chống quân xâm lược, ca ngợi đất nước đang ngày càng phát triển. Đặt trong tình hình xã hội đổi mới như ngày nay thì biểu diễn múa bài bông mừng đất nước ngày càng phồn vinh, phát triển. Thể hiện lòng tri ân đối với các tổ tiên, những người có công với nước, với dân. Điệu múa góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hoá tinh thần của người dân trong các dịp lễ hội.

           Qua các nguồn sử liệu có thể khẳng định, múa bài bông là một loại hình dân ca, dân vũ độc đáo của nước Đại Việt thời Trần, với trên 700 tuổi. Sách “Việt Nam Ca trù biên khảo” do 2 tác giả Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề biên soạn, xuất bản năm 1962 cũng đã khẳng định: “Múa bài bông là nhã nhạc của đế vương thịnh điển nhất trong nhạc giới”.

Có thể chiết tự của từ Múa bài bông như sau: "Bài" là dàn ra từng hàng, "Bông" là hoa, "Múa Bài Bông" nghĩa là "những đóa hoa đẹp dàn hàng múa hát".

Thông thường chỉ có giáo phường nào lớn mạnh hay được đi hát thờ ở trong mỗi dịp tế lễ đình, dinh quan, hay vào kinh hát chầu ngự vua mới có được một đội múa bài bông.

Trải qua biến thiên của lịch sử, múa bài bông đã bị thất truyền. Ngay tại mảnh đất Phuơng Bông (Xã Mỹ Trung) thuộc huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định trước kia – nơi được cho là quê hương của múa bài bông. Mà trước đây cứ bốn năm lại có một năm tổ chức đại lễ, cả làng lại nghỉ tất cả các công việc để tham gia lễ hội và xem hát múa bài bông nhưng đến nay tất cả chỉ còn là quá khứ. Cứ ngỡ tất cả đã khép lại nhưng thật bất ngờ điệu múa cổ hàng trăm năm ấy đã được tái diễn lại tại Liên hoan múa cổ mừng đại lễ Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội do các nghệ nhân thôn Phú Nhiêu, huyện Phú Xuyên, Hà Tây cũ nay là Thành phố Hà Nội trình diễn. Điều này đã làm khơi gợi lại niềm tự hào về một vương triều oanh liệt đã bảo vệ cũng như xây dựng đất nước trong lịch sử của ông cha ta ngày trước. Đây là một loại dân ca, dân vũ vừa mang dấu ấn lịch sử vừa là một loại hình nghệ thuật đặc sắc trong di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam nói chung và của mảnh đất Thiên Trường, Nam Định nói riêng.

Múa bài bông không chỉ là một loại hình nghệ thuật múa, mà còn là một loại di sản văn hoá phi vật thể quý giá, mang trong mình nhiều giá trị văn hoá, tinh thần, tín ngưỡng và lịch sử. Điệu múa bài bông – điệu múa cổ hơn 700 năm tuổi từ thời Trần này cần được bảo tồn và phát huy.

Ngày nay khi xã hội càng phát triển, càng cần phải bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể của dân tộc, để các giá trị ấy không bị mất đi mà còn sống mãi trong lòng mỗi người dân đất Việt. Việc bảo tồn và phát huy điệu múa này đã truyền cảm hứng cho các thế hệ trẻ thêm yêu quý, tự hào và phát huy giá trị văn hoá của dân tộc. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá phi vật thể múa bài bông không chỉ góp phần làm phong phú hơn kho tàng văn hoá nghệ thuật của địa phương cũng như dân tộc mà còn góp phần xây dựng một xã hội phát triển bền vững. Để làm được điều đó cần sự chung tay của các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương.

         Tài liệu tham khảo:

        - Bài: “Múa bài bông:Loại hình nghệ thuật độc đáo thời Trần” – Tg: Việt Thắng -https://baonamdinh.vn/channel/5093/201201/Mua-bai-bong-Loai-hinh-nghe-thuat-doc-dao-thoi-Tran-2149016/

      - Chương trình Khám phá Việt Nam: Múa bài bông – điệu múa cổ thời Trần  https://vtv.vn/video/kham-pha-viet-nam-mua-bai-bong-dieu-mua-co-thoi-tran-82088.htm

                                                                                        Sưu tầm và biên soạn

                                                                                         Bùi Thu Trang

                                                                                                  BQL khu di tích LS – VH đền Trần, chùa Tháp - P. Nam Định