Chùa Phổ Minh - Nơi Lưu Dấu Bước Chân Tu Hành Của

Phật Hoàng Trần Nhân Tông

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, thời Trần hiện lên như một giai đoạn rực rỡ, vừa hào hùng trong chống giặc ngoại xâm, vừa thấm đượm tinh thần nhân văn và trí tuệ. Phật giáo của thời Trần mang một vẻ đẹp độc đáo, kết tinh từ tinh thần nhập thế của dân tộc và khí phách tự chủ của Đại Việt và người làm nên vẻ đẹp độc đáo ấy chính là Phật hoàng Trần Nhân Tông: một vị vua anh minh, một thiền sư lỗi lạc và là người khai sáng Thiền phái Trúc Lâm - dòng thiền mang bản sắc Việt. Cùng với các di tích như chùa Yên Tử (tỉnh Quảng Ninh), hành cung Vũ Lâm (Hoa Lư, Ninh Bình) thì chùa Phổ Minh ở phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình cũng là nơi gắn bó mật thiết với cuộc đời và tư tưởng của Ngài. Đức vua Trần Nhân Tông tên huý là Trần Khâm, sinh ngày 11 tháng 11 năm Mậu Ngọ (1258), mất ngày mùng 1 tháng 11 năm Mậu Thân (1308). Năm 2025, tại chùa Phổ Minh tổ chức lễ kỷ niệm 717 năm ngày Phật Hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn vào hai ngày 21, 22 tháng 12 (tức ngày 02, 03 tháng 11 âm lịch), nhân dịp này chúng ta cùng nhìn lại sự nghiệp con đường đạo - đời của vị vua độc nhất trong lịch sử trở thành thiền tổ.

Chùa Phổ Minh tọa lạc tại vùng đất Thiên Trường - quê hương của triều Trần. Đây là nơi đặt phủ đệ của các Thái thượng hoàng, và cũng là trung tâm văn hóa - tín ngưỡng lớn bậc nhất của hoàng gia. Khi nhường ngôi cho con vào năm 1293, vua Trần Nhân Tông rời kinh thành về sống tại cung điện Trùng Quang, Trùng Hoa trong vai trò Thượng hoàng. Tại đây, Người dành nhiều thời gian cho việc nghiên cứu kinh Phật, đàm đạo với các thiền sư và tu tập thiền định. Chùa Phổ Minh, nằm ngay cạnh cung điện, trở thành địa điểm quen thuộc, nơi Phật hoàng đến tụng kinh, giảng pháp và tổ chức những nghi lễ quan trọng của triều đình.

Trước khi xuất gia tại Yên Tử vào năm 1299, Phật hoàng Trần Nhân Tông đã có nhiều năm tu tập ngay tại Thiên Trường. Các nhà nghiên cứu cho rằng chính không gian thanh tịnh của chùa Phổ Minh, cùng truyền thống thiền học từ vua Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông, đã góp phần quan trọng vào việc hình thành tư tưởng nhập thế của Người. Tại nơi này, triết lý sống hài hòa giữa đạo và đời, giữa trách nhiệm với quốc gia và sự giác ngộ tâm linh - một đặc điểm nổi bật của Thiền Trúc Lâm - đã được nuôi dưỡng và phát triển. Thiền phái Trúc Lâm không phải xuất hiện một cách đột ngột. Đó là kết quả của một quá trình dài: từ trải nghiệm trị nước - an dân, từ sự học hỏi các thiền sư đời trước, và từ những năm tháng chiêm nghiệm tại các chùa nơi Thiên Trường.

Tại chùa Phổ Minh, Phật hoàng tiếp xúc sâu sắc với tư tưởng thiền đời Trần - vốn chịu ảnh hưởng từ Tuệ Trung Thượng Sĩ. Cũng tại đây, Người chứng kiến đời sống nhân dân, thấu hiểu nỗi khổ của chúng sinh trong chiến tranh và đói nghèo. Chính sự hòa trộn giữa chiêm nghiệm nội tâm và trải nghiệm đời sống thực tế ấy đã dẫn Người đến tư tưởng nhập thế: muốn giải thoát cho dân, phải xuất phát từ đời sống của chính họ.Tư tưởng này sau đó trở thành linh hồn của Thiền Trúc Lâm - dòng thiền đề cao tính thực tiễn, gần gũi, giản dị, phù hợp với đời sống người Việt.

Bước vào chùa Phổ Minh hôm nay, ta vẫn có thể cảm nhận rõ hơi thở của lịch sử. Chùa Phổ Minh thờ Phật giống như các ngôi chùa khác nhưng hơn hết, nơi đây là nơi thờ phụng và có mối liên hệ mật thiết tới Đức vua- Phật hoàng Trần Nhân Tông. Trong thượng điện của chùa thờ 3 vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm ( đệ nhất tổ Phật Hoàng Trần Nhân Tông, đệ nhị tổ Pháp Loa và đệ tam tổ Huyền Quang). Ngôi chùa mang vẻ đẹp trầm mặc của thời gian, với kiến trúc cổ kính và đặc biệt là tháp Phổ Minh - công trình được xem như “tinh hoa nghệ thuật thời Trần”. Tháp cao sừng sững, từng viên gạch, từng họa tiết đều in đậm dấu ấn bàn tay khéo léo và tư duy thẩm mỹ phát triển của tiền nhân. Nơi đây từng chứng kiến những buổi giảng pháp thanh tịnh của Phật hoàng, những ngày tháng người nghiền ngẫm triết lý “cư trần lạc đạo” -  sống giữa đời mà vẫn giữ tâm thanh tịnh.

Một góc chùa Phổ Minh

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, chùa Phổ Minh vẫn đứng đó, như chứng nhân của một thời đại vàng son. Dẫu nhiều hạng mục đã đổi thay theo năm tháng, nhưng mỗi phiến đá, mỗi gốc cây trong chùa đều như kể lại câu chuyện về một vị vua giác ngộ, từ bỏ ngai vàng để đi tìm con đường giải thoát cho chính mình và cho dân tộc. Không gian của chùa như một trang sách mở, kể lại câu chuyện về tinh thần hòa quyện giữa đạo và đời. Đối với người hiện đại, chùa Phổ Minh không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là nơi để tìm kiếm sự an yên, để hiểu rằng trong cuộc sống bận rộn hôm nay, ta vẫn có thể sống một cách thảnh thơi và sâu sắc, như lời Phật hoàng từng dạy.

Mối liên hệ giữa Phật hoàng Trần Nhân Tông và chùa Phổ Minh không phải chỉ là sự gắn bó về mặt địa lý hay thời gian, mà là sự kết nối sâu sắc về tư tưởng và tâm linh. Chùa Phổ Minh là nơi nuôi dưỡng, hun đúc tinh thần thiền học của Người trước khi Thiền phái Trúc Lâm được hình thành. Ngôi chùa là dấu ấn không thể thiếu khi nói về cuộc đời và sự nghiệp của vị vua - thiền sư vĩ đại nhất lịch sử Việt Nam.

Và vì thế, mỗi khi đứng trước tháp Phổ Minh trầm mặc, ta như nhìn thấy bóng dáng Phật hoàng giữa làn khói hương nhẹ, nghe đâu đó lời dạy xưa vọng về:

“Ở đời vui đạo hãy tùy duyên

Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền”

Đó là lời nhắn nhủ vượt thời gian, từ một vị vua đã hóa thành Phật, từ một con người đã hiến trọn cuộc đời mình cho dân tộc và cho con đường giác ngộ.

                                                                                                                                        Người viết bài

                                                                                                                                    Vũ Thị Hoàng Lan

                                                                                                                       BQL Khu di tích phường Nam Định